بیش از پنجاه روز از قطعی گسترده اینترنت در ایران میگذرد که از اسفند ماه ۱۴۰۴، به دنبال تحولات منطقهای شبکه اینترنت جهانی و به ویژه پلتفرمهای محبوبی مانند اینستاگرام، واتساپ و تلگرام که با همان سختیهای قبلی قابل دسترس بودند نیز دیگر در دسترس نیستند و ایران در خاموشی محض به سر میبرد. این خاموشی که تا زمان نگارش این متن ادامه دارد، تنها یک اختلال ساده در ارسال پیام نیست، بلکه زلزلهای اقتصادی و اجتماعی است که معادلات زندگی در هفدهمین کشور پهناور جهان را بر هم زد. از بین رفتن سرگرمی و سبک زندگی دیجیتال تنها بخش کوچکی از فاجعه است؛ عمق این بحران زمانی آشکار میشود که ببینیم کسبوکارهای آنلاین که بر بستر اینستاگرام شکل گرفته بودند، یکباره تعطیل شدهاند و میلیونها نفر در اقتصاد اینترنتی بیکار شدهاند.
آمارها نشان میدهد که ضرر اقتصادی این قطعی روزانه بالغ بر ۳۵ میلیون دلار بوده و موجی از اخراجها، کل صنایع دیجیتال ایران را فراگرفته است . در این فضای بهتآور، زمزمههایی از سوی برخی مقامات به گوش میرسد که ایران نیازی به اینستاگرام ندارد و پلتفرمهای داخلی مانند «روبیکا» میتوانند به طور کامل جای خالی آن را پر کنند!
اما سوال این است که آیا واقعاً از نظر فنی و عملی، اپلیکیشنی مانند روبیکا میتواند میراث الگوریتمهای اینستاگرام یا حتی تیک تاک را به دوش بکشد؟ در این مقاله، نه از روی احساسات، بلکه با نگاهی صرفاً تحلیلی و فنی، بخش «روبینو» در روبیکا را با غولهای جهانی اشتراک تصویر مثل اینستاگرام و تیک تاک مقایسه میکنیم.
چرا اینستاگرام یک امپراتوری شد؟
برای درک ناتوانی روبیکا، ابتدا باید بفهمیم چرا اینستاگرام تا این حد در زندگی ما نفوذ کرد. پاسخ این سوال شاید ساده نباشد، اما در یک کلمه خلاصه میشود: الگوریتم!
اینستاگرام در سالهای اخیر آنقدر تکامل یافته و از یک شبکه اجتماعی ساده به یک «موتور توصیهگر هوشمند» تبدیل شده است. برخلاف تصور عموم، یک الگوریتم واحد وجود ندارد، بلکه سیستمی متشکل از یادگیری ماشین برای بخشهای مختلف Feed، Reels، Explore و Stories طراحی شده است . هدف اصلی این الگوریتمها پاسخ به یک سوال حیاتی است: مهمترین و ارزشمندترین محتوا برای این کاربر خاص، دقیقاً در این لحظه چیست؟ برای رسیدن به این هدف، اینستاگرام موفق شد دو مانع بزرگ را کنار بزند.
نخست، تغییر رویکرد از «گراف اجتماعی» به «گراف علاقهمندی». در گذشته، دسترسی شما محدود به دنبالکنندگانتان بود، اما امروزه اینستاگرام محتوا را بر اساس سرنخهایی مانند زمان تماشا، اشتراکگذاری در دایرکت (Sends)، و تعاملات پایدار رتبهبندی میکند . این یعنی اگر شما به گلدوزی علاقه دارید، اینستاگرام محتوای یک گلدوز مبتدی را هم به شما نشان میدهد، حتی اگر هزاران دنبالکننده نداشته باشد.
دوم مفهوم «عمق تعامل» جایگزین «حجم تعامل» شد. لایک کردن دیگر آن اعتبار سابق را ندارد. اکنون سیگنالهای قوی، ذخیره کردن پست (Save)، اشتراکگذاری خصوصی، و بازدید مجدد از ویدیو هستند . این بدان معناست که الگوریتم، کاربر را به دام میاندازد؛ پروفایلی از علایق او ساخته میشود و بر اساس آن، کالا، خدمات و محتوای سرگرمکننده با دقت شگفتانگیزی به او پیشنهاد میشود. این ویژگی، رویای بازاریابان و صاحبان مشاغل را محقق کرد و توانایی پیدا کردن مشتریان واقعی به صورت نقطهای و هوشمند، بدون نیاز به پمپاژ محتوای بیکیفیت. اینستاگرام با جریمه کردن اکانتهای تجمیعکننده که محتوای دیگران را کپی میکنند، همواره تلاش کرده تا اصالت و تولید محتوای واقعی را پاداش دهد .
سوپر اپلیکیشن (؟) روبیکا و روبینو؛ کپیبرداری قوی از رابط کاربری، بدون درک روح!
حال نگاهی میاندازیم به وضعیت روبیکا؛ این اپلیکیشن که خود را به عنوان «سوپر اپلیکیشن» ایرانی معرفی میکند، دارای بخشی به نام «روبینو» است. در نگاه اول، طراحان روبینو تلاش قابل تقدیری برای کپیبرداری از رابط کاربری (UI) اینستاگرام انجام دادهاند.
ورود به روبینو این حس را به شما میدهد که شاید اینستاگرام را باز کردهاید؛ همان چیدمان استوریها در بالای صفحه، همان نمایش پستها و ریلزهای عمودی است. اما این پایان شباهتها است. به محض اینکه کمی عمیقتر وارد محتوا شوید، «فاجعه» رخ میدهد. روبینو در هسته خود، فاقد سیستم پیچیده و دقیق «گراف علاقهمندی» است که اینستاگرام را قدرتمند کرده است. اگر هم چنین چیزی را دارد، بسیار در آن ضعیف عمل کرده است. در غیاب الگوریتمهای تشخیص چهره، تحلیل متن و پردازش سیگنالهای تعامل، کاربران روبینو با هر بار لود شدن اپلیکیشن، با حجم انبوهی از محتوای نامرتبط مواجه میشوند. شواهد نشان میدهد که روبینو عملاً فاقد الگوریتم مؤثر برای شخصیسازی (Personalization) است و صرفاً محتوا را به صورت خطی یا بر اساس ترتیب زمانی ساده نمایش میدهد.
فراتر از ضعف الگوریتم، فاجعه دوم در کیفیت محتوا خلاصه میشود. روبینو پر شده است از اکانتهای فیک و صفحاتی که هیچ تولید محتوای واقعی و مستقلی ندارند. اکثر ویدیوهای موجود در این پلتفرم، همان ویدیوهای دانلود شده از اینستاگرام هستند که با حذف واترمارک (یا بدون حذف)، به شکلی کاملاً نامنظم و بدسلیقه در این بخش انباشته شدهاند.
بخش اول یک ویدیوی سریالی، در یک اکانت وجود دارد، اما بخش دوم آن اصلا در آن اکانت یا ریلز اصلا در اکانت دیگری آپلود نشده است.
همان طور که اشاره شد، الگوریتم اینستاگرام در سال ۲۰۲۶، اکانتهایی که صرفاً محتوای دیگران را بازنشر میکنند (Aggregators) جریمه میکند و آنها را از چرخه پیشنهاد حذف مینماید . اما در روبینو، این سبک محتوا، همه محتواست. هیچ یک از تولیدکنندگان واقعی و پرطرفدار اینستاگرام که در داخل کشور مشغول به فعالیت هستند، جذب روبینو نشدهاند. دلیل آن روشن است: یک تولیدکننده محتوا برای فعالیت نیاز به بازخورد الگوریتمی و دادههای تحلیلی دقیق (Insights) دارد تا بداند پستهایش چه عملکردی داشتهاند. روبینو چنین امکاناتی را در سطح حرفهای ارائه نمیدهد. نتیجه این میشود که کاربر عادی، پس از چند دقیقه گشتن در میان انبوهی از ویدیوهای تکراری و بیکیفیت که هیچ تناسبی با سلیقه او ندارند، به سرعت خسته میشود.
تمام این موارد یک طرف، باگهای متعدد روبیکا و روبینو یک طرف دیگر که باعث میشود تا هیچ چیزی به درستی لود نشوند، از ویدیو گرفته تا کامنتها تا موارد دیگر به درستی لود نمیشوند و باید چندین بار اپلیکیشن را بست.
عمق فاجعه! سوپراپلیکیشنی که میخواهد دیجیتال مارکتینگ ایران را تصاحب کند!
در شرایط کنونی، شنیدن اصرار برخی مقامات بر موفقیتآمیز بودن پلتفرمهای داخلی به عنوان جایگزین سرویسهای خارجی، نه تنها غیرواقعبینانه، بلکه نوعی نادیده گرفتن حقیقت تلخ وضعیت معیشت کاربران است. از نظر ساختاری، روبینو یک گورستان ویدیوی کپی از اینستاگرام است که حتی تولیدکنندگان واقعی محتوا رغبت نمیکنند در آن فعالیت کنند. بسیاری از تولید کنندگان محتوا حتی این کار را توهین به خودشان و مخاطبینشان میدانند.
روبینو از نظر محتوایی، فاقد جذابیت و اصالت لازم برای سرگرمکردن یک جمعیت میلیونی است. از نظر الگوریتمی، آنقدر ابتدایی عمل میکند که نمیتواند یک آنلاین شاپ را به مشتری واقعیاش متصل کند یا حتی بتواند به صورت نقطهای و بر اساس علایق خاص مخاطب، مشتری بالقوه را پیدا و به آن محتوا نشان دهد.
در حالی که اینستاگرام با صرف میلیاردها دلار، موتورهای جستجوی هوشمندی ساخته که بر اساس «علاقه» تصمیم میگیرند، روبینو حتی نتوانسته است نیاز پایه «نمایش محتوای جدید» را به درستی پیادهسازی کند.
در پایان باید با تلخی گفت: روبیکا هیچ شانسی برای رقابت با اینستاگرام ندارد، مگر اینکه نام «رقابت» را تغییر دهیم. این پلتفرم صرفاً با ترکیب چند قابلیت جداگانه یک بخش شباهت ظاهری به اینستاگرام، یک بخش پیامرسان که کدهای مخزن باز تلگرام در آن دیده میشود، و چند سرویس داخلی دیگر توانسته است عبارت پرطمطراق «سوپر اپلیکیشن» را بر روی خود بگذارد. اما فراموش نکنیم که بدون داشتن یک الگوریتم هوشمند که روح و مغز شبکههای اجتماعی مدرن است، روبیکا صرفاً پوستهای توخالی است که نمیتواند باری از دوش اقتصاد دیجیتال ایران بردارد و تنها به دردی از دردهای مردم بیکار شده در این روزهای تاریک قطعی اینترنت اضافه میکند.
